امروز: سه شنبه, 22 آبان 1397
محتوای خبر

آیین های عاشورایی (نخل گردانی و متعلقات) در شهر نراق / قسمت اول

10 آبان 1393 کد خبر : 98861211

 

ساختن تابوت هاي تمثيلي شهدا پيشنيه اي بسيار دور دارد . طبق روايات تاريخي ، مردم سرزمين ماوراء النهر تا نخستين دوره هاي اسلامي ، هر ساله در مراسم يادمان سال مرگ سياوش ، قهرمان اسطوره اي ايران که خونش به ناحق بر زمين ريخت تابوت او را مي ساختند و در شهر مي گرداندند. مردم هر ناحيه نخلي در تکيه ها و حسينيه ها دارند که در عاشورا آن را مي بندند و همراه اسباب ديگر عزاداري در دسته هاي سوگوار حرکت مي دهند. گرداندن تابوت شهادت و نخل گرداني در دسته هاي عزا به منزله لشکريان رزمنده شهيدان اند که حضور قدرت الهي را در جمع عزاداران و پيروزي سپاه حق بر باطل و حيات جاودانه شهيدان را متجلي مي کند. در زمان صفويه و چه پس از آن ، در عصر زنديان و قاجار نيز جهان گردان زيادي به ايران سفر کردند و ضمن ديدن شهرهاي مختلف ايران ، مطالبي هم درباره سنت هاي مذهبي مردم و نخل گرداني نوشته اند. پيشينيه رسم نخل گرداني در مراسم عزاداري به دوره هاي پيش از صفويه مي رسد. بسياري از نويسندگان هم رسم نخل بندي و نخل گرداني را از بدعت هاي صفويان در ايران دانسته اند. اصولاً نخل به مفهوم درخت خرماست و دراصطلاح عاميانه به هر درخت و درختچه اي تزييني هم نخل گويند. اما در مراسم عزادارياصطلاح نخل به تابوت واره اي مي گويند که آن را بر دوش مي کشند.اين وسيله اتاقکيچوبي و حجيم و به شکل مکعب مستطيل است که از چوب بستي و با يک کف بندي تشکيل شده است. الواري هایی که در کف به کار مي رود ، معمولاً يک متر بالاتر از پايه هاي ستون ها قرار گرفته اند. دو سر هر يک از تيرها حدود يک متر از 4 طرف کف ديواره نخل بيرون آمده و در واقع ، دستگيره نخل را تشکيل مي دهد. البته نخل ، شباهتي به درخت خرما ندارد و تا به حال هم نخلي که به شکل درخت خرما ساخته شده باشد ، ديده نشده است.

 

 

 

نخل گردانی نراق

 

 

 

 

 

قدمت نخل گردانی :

 

قدمت نخل در آیین‌های ایرانی به دوره‌ی پیش از زرتشت و زمان مرگ سیاوش فرزندکاووس پادشاه ایران در جنگ توران و مصائب میترا از دوره نوسنگی و  سه هزار سال پیش از میلاد می‌رسد که برای آن، آیین نخل‌گردانی برگزار می‌شد. اما بعد از ظهور اسلام و شهادت امام حسین (ع) در 1374 سال قبل، شخصیت ایشان در میان مردم مسلمان جایگزین سیاوش شد. شايد مهم ترين دليل براي نخل گرداني به عنوان تابوت امام حسين (ع) روايتي است كه گفته مي شود پيكر پاك و مطهر فرزند علی بن ابیطالب(ع) را روي شاخه هاي درخت خرما گذاشته و به محل دفنش بردند.

 

 

 

 

پیدایش نخل گردانی و قدمت آن در شهر نراق :

 

شهر تاریخی نراق از توابع شهرستان دلیجان در استان مرکزی واقع و پیشینه بیش از دو هزار ساله دارد. این شهر مهد علم و فرهنگ و تجارت بوده ودارای انسان های ممتاز  می باشد. از شخصیت های مطرح جهانی آن علامه ملا محمد مهدی نراقی (1146 1209 قمری) و ملا احمد نراقی (1185 1245 قمری) مشهور به فاضلین نراقی و فرزندان آنها به شمار می روند. حجت الاسلام آقا حسین فاضلی نراقی فرزند ملا محمدرضا از چهره های معنوی و از مفاخر نراق بوده که تاریخ 5 صفر 1355 قمری (81 سال قبل) فوت نمود. نراق در مراسمات مذهبی و آیین عاشورایی از ابتدای پیدایش پیشتاز بوده است. نراقی ها همچون مردم نواحی کویر ایرانشیعه مذهب هستند. مردم نراق به علت قرابت و نزدیکی در 45 کیلومتری شهرستان دارالمومنین کاشان و 15 کیلومتری مرقد منور سلطانعلی بن امام محمد باقر(ع) در روستای مشهد اردهال در ایام سوگواری ائمه اطهار اقدام به مراسم زیبای نخل گردانی می نمایند. شهر نراق دارای دو نخل می باشد که در گذشته نخل بزرگتر را به نام امام حسین(ع) و کوچکتر را به نام امام حسن(ع) نام می بردند.ساخت نخل بزرگ مربوط به دودمان صفویه است و  بیش از  500 سال قدمت دارد. وزن تقریبی نخل بیش از  3000 کیلوگرم و به قولی سه تن می باشد. اما قدمت نخل کوچک 100 سال است و در سال 1290 شمسی ساخته شده و وزن تقریبی آن 1000 کیلوگرم و برابر یک تن می باشد. نراق از اولین مراکزی بود که در زمان حکومت صفویه با نخل برداری که از  سنت های  مذهبی است آشنایی پیدا کرد. مردم این دیار کسانی بودند که آیین نخل‌برداری را هر سال برای امام حسین (ع) در ایام محرم برگزار می‌کردند.

 

 

 

 

نحوه ساخت نخل کوچک در نراق :

 

در سال 1290 شمسی (یکصد سال پیش) نخل کوچک نراق ساخته می شود. غلامعلی قجری فرزند محمدباقر (1318 قمری - 1369 شمسی) به فرزندانش نقل کردهده ساله بودم که در مزرعه گلیجه صدای بریدن یکی از شاخه های قطور درخت تنومند چنارزیر سلخ (استخر) را شنیدم. سبب بریدن شاخه که سوال شد گفتند نراقی ها قصد دارند یک نخل کوچکتر در کنار نخل بزرگ بسازند تا در سوگواری و عزاداری ها بر روی دوششان مورد استفاده قرار دهند. قسمتی از شاخه های اضافی این درخت تنومند برای گره چینی و ساخت بدنه نخل مورد استفاده قرار گرفت. برش این چوب توسط دو نفر از نجاران نراق صورت گرفته و صاحب مزرعه گلیجه مرحوم محمد باقر قجری فرزند عبدالوهاب بوده که با اذن و رضایت ایشان این اقدام عملی شده است.

 

 

 

 

تعمیر نخل های شهر نراق :

 

به دلیل قدمت طولانی ، نخل های نراق تاکنون چندین بار مرمت و بازسازی شده است. پس از انقلاب اسلامی در سال 1360 شمسی نجار زبر دست مرحوم استاد حسین روحی فرزند روح الله (1309 - 1371) به تعمیر نخل ها مبادرت ورزیده است. سال 1389 و قبل از ورود به ماه محرم الحرام برادران میرزاعلی و سلطانعلی قجری فرزندان غلامعلی که از هنرمندان منبت کار  و چیره دست هستند به مدت یک ماه به تعمیر اساسی نخل ها پرداخته و موفق شدند آنها را سر پا نگه داشته و از خرابی و شکستگی جلوگیری کنند. در سال 1389 اهالی محترم چندین چوب بنو برای تعمیر نخل ها اهدا کردند که از جمله آنان چند تیر چوبی توسط حاج عزیز رزاقی فرزند حسین و یک تیر چوبی توسط حاج حسین فروغی فرزند علی ملا هدیه گردید. وزن تقریبی یکی از چوب های بلند که به جای تیر فرسوده قبلی جایگزین شد و در پایه افقی نخل استفاده گردید 200 کیلوگرم می باشد. حتي در برخي موارد درختاني به اين منظور وقف مي شدند تا در زمان کهنسالياز چوب آن براي مرمت نخل استفاده شود.

 

 

 

 

مکان نگهداری نخل ها :

 

سالیان طولانی است هر دو نخل در فضایی روی آب انبار حاج عبدالباقی نراقی و در پشت مسجد امام حسن مجتبی(ع) نگهداری می شود. آشیانه نخل ها مسقف است و نخل ها از آفتاب و باران و آسیب های دیگر محفوظ نگه داشته می شود. نخل بزرگ که وزن سنگینی دارد دارای چهار چرخ چوبی منحصر به فرد می باشد و برداشت و گذاشتن آن از مکان استقرارش را سهل و آسان می کند. نخل کوچک که وزن سبک تری دارد چرخ ندارد ولی روی چهار پایه استوار است.

 

 

 

نخل گردانی نراق

 

 

 

 

 

 

تشریح و مشخصات نخل بزرگ شهر نراق :

 

طول نخل بزرگ: چهار متر و پنجاه سانتی متر (50/4)

 

عرض نخل بزرگ: دو متر و بیست سانتی متر (20/2)

 

ارتفاع جلو: سه متر و چهل سانتی متر (40/3)

 

ارتفاع عقب: دو متر و هشتاد سانتی متر (80/2)

 

عرض تاج جلو: دو متر (2)

 

عرض تاج عقب: یک متر و پنجاه سانتی متر (50/1)

 

وزن تقریبی و محاسبه شده: سه هزار کیلوگرم (3000)

 

دارای 16 پایه: سه پایه جلو ، سه پایه عقب ، پنج پایه راست ، پنج پایه چپ

 

دارای چهار محور یا چرخ چوبی

 

 

 

تاج نخل ها به مثال سرو می باشد. یعنی ایستاده و استوار. تاج جلو از تاج عقب بزرگتر می باشد. نخل بزرگ سه عدد چوبه طولی به قطر 15 سانتی متر و به اندازه چهار متر و نیم دارد. بر این اساس وقتی به چهار سمت نخل نگریسته می شود 16 پایه نمایان است. پایه های جلو و عقب کمی بزرگتر در نظر گرفته شده و سه نفر می تواند آن را به دوش بکشد. ولی پایه های کناره دو نفره و علت آن این است که کوچه های نراق تنگ بوده و امکان عبور میسر نبوده است. بنابر این 38 نفر مستقیم زیر نخل قرار دارند و آن را حمل می کنند. چهار نفر نیز جداگانه به وسیله طناب در چهار گوشه نخل کار هدایت و نظارت در مسیر را بر عهده دارند. طناب ها در چهار گوشه نخل به وسیله حلقه که گوشواره نامیده می شود به پایه های نخل متصل می شوند. علاوه بر این 38 تن ، نیروهای یدکی و جایگزین نیز در اطراف نخل حضور دارند که تنظیم مدت حضور زیر نخل با هماهنگی و توافق یکدیگر در صحنه انجام می دهند. درصورتیکه بر حسب اتفاق چند نفر همزمان زیر پایه ها جایگاه شان را تغییر دهند ناخود آگاه نخل لنگر خورده و سنگینی مضاعفی در طرف مقابل احساس می شود. فلذا نخل کشان طی سالیان متمادی به مثابه فرا گرفتن آموزش ، موارد حفاظتی و امنیتی را رعایت می نمایند. هر عزادار در شرایط عادی حدود 100 کیلوگرم وزن را بر دوش هایش تحمل می کند. ولی اگر تابوت لنگر بخورد و یا هادی نخل در جهت چپ و راست نوسان ایجاد کند این وزن به 110 کیلوگرم برای هر فرد افزایش می یابد. در  سه مکان میدان و مقابل منزل فاضلین نراقی و جلوی مسجد جامع که نخل گردان ها شور حیدر حیدر می گیرند و یا حسین حسین سر می دهند و نخل را کمی به بالا حرکت می دهند نیز فشار مضاعفی بر دوش هایشان وارد می شود. نخل های نراق بر خلاف نخل های مراکز مشهور از چوب های با استحکام بالا و سنگین تری برخوردار است. به نظر می رسد از لحاظ ارتفاع و سنگینی و به ویژه مسافت طی شده  نخل نراق در استان مرکزی نمونه باشد. حتی نسبت به نخل های استان یزد هم دارای ویژگی های منحصرد به فرد می باشد. باید توجه شود که حمل نخل های نراق پس از آذین بندی حدودا از ساعت نه و نیم صبح بر سر دست و دوش مردم قرار می گیرد و پس از دو مرحله توقف برای اجرای مراسم عبادی ظهر عاشورا از روی دوش مردم مومن پایین می آید. در مطالعه ای که صورت گرفت بعد مسافت و سنگینی نخل ها و زیبایی آیین نخل گردانی شهر نراق نسبت به خیلی از مراکز کم نظیر می باشد. قسمت جلوی نخل بزرگ یک پایه گرد و کوتاه تعبیه شده بود که اکثرا خوانین و یا بزرگان به جهت تبرک جستن به ائمه معصومین (ع) از آن استفاده می کردند. این پایه چوبی بر خلاف دو پایه طولی دیگر نخل در ارتفاع بالاتری قرار داشت و افراد نیاز نبود کمر خود را خم کرده و  وزن نخل را متحمل شوند. در تعمیرات سال 1389 این پایه کوچک برداشته و پایه طولی بزرگی برای تعادل هر چه بیشتر نخل به کارگیری شد.

 

 

 

 

تشریح و مشخصات نخل کوچک شهر نراق :

 

طول نخل کوچک: سه متر و چهل سانتی متر (40/3)

 

عرض نخل کوچک: دو متر و ده سانتی متر (10/2)

 

ارتفاع جلو: دو متر و هفتاد سانتی متر (70/2)

 

ارتفاع عقب: دو متر و شصت سانتی متر (60/2)

 

عرض تاج جلو و عقب: یک متر و شصت سانتی متر (60/1)

 

وزن تقریبی و محاسبه شده: هزار کیلوگرم (1000)

 

دارای 14 پایه: سه پایه جلو ، سه پایه عقب ، چهار پایه راست ، چهار پایه چپ

 

 مثل نخل بزرگ چرخ چوبی ندارد ولی روی چهار ستون کوچک قرار دارد.

 

 

 

بنابر این 24 نفر مستقیم زیر نخل کوچک قرار دارند و آن را حمل می کنند. چهار نفرشان به وسیله طناب در چهار گوشه نخل کار هدایت و نظارت در مسیر را بر عهده دارند. علاوه بر این 24 تن ، نیروهای یدکی و جایگزین نیز در اطراف نخل حضور دارند که تنظیم مدت حضور زیر نخل با هماهنگی و توافق یکدیگر در صحنه انجام می پذیرد. هر عزادار در شرایط عادی حدود 50 کیلوگرم وزن را بر دوش هایش تحمل می کند. ولی اگر تابوت لنگر بخورد و یا هادی نخل در جهت چپ و راست نوسان ایجاد کند این وزن به 70 کیلوگرم برای هر فرد افزایش می یابد. پایه های نخل از چوب بنو می باشد و در شهرستان کاشان به آن ون می گویند. چوب بنو در نراق به سهولت یافت می شود. هر کدام از نخل ها دارای یک پنجره هستند که در مواقع ضروری امکان ورود به آنها میسر می گردد. افراد خاص بیشتر برای تعمیرات و یا وصل کتیبه و پارچه ها به داخل نخل راه می یابند. کف نخل ها به گونه ای طراحی شده که شکل تابوت و یا در واقع شبیه به قبر می باشد. در قدیم مردم فرزندان مریض و خردسال خویش را به قصد شفا از اهل بیتداخل نخل در حال گردش بر دوش پایه کشان می گذاشتند. در سال 1385 پارچه و کتبه های نخل توسط حاج غلام محمد پنبه زن تازه گردید و طراوت خوبی به نخل ارائه داد. یک عمامه سبز نیز جلوی نخل ساخته و تعبیه شد که نشان از تابوت واره اولاد رسول الله می باشد. چون چاچپ از مد افتاده چهل عدد بالش مناسب تهیه تا بر شانه های پایه کشان برای حمل نخل گذاشته شود.

 

 

آقای حسن صادقی فرزند علی محمد یکی از آذین بندان روز عاشورا و نگهدارنده وسایل و امکانات نخل کوچک می باشد.

 

 

نخل گردانی نراق

 

 

 

 

 

هادیان(هدایت کنندگان) نخل ها :

 

از سالیان متمادی رسم بود افراد مومن روی نخل ها نشسته و هدایت آن را به عهده می گرفتند. این افراد عموما مورد اعتماد مردم بوده و با سرودن اشعار حماسی در طول مسیر از سوگواران درخواست صلوات و یا تکرار قسمت هایی از نوحه را داشتند. فاتحه نثار اموات و شهدا و صلحا از مرسوم ترین حرکت هدایت کنندگان نخل می باشد. تمامی هادیان نخل دارای وضو هستند. مشهورترین هادیان نخل ها طی سالیان گذشته تاکنون در شهر نراق عبارتند از:

 

 

 *عبدالباقی بحرینی فرزند حسینعلی جوشقانی (حدود 1250 1330 )

 

* حسن... فرزند علی بانو مشهور به استاد حسن لحاف دوز و حسن علی بانو

 

 * ملا عباس شریفی فرزند ...

 

* ملا اسماعیل شریفی فرزند ملا عباس

 

 * حاج نصرالله رحمانی فرزند علی (1292 1370)

 

* حاج حسین بحرینی فرزند عبدالباقی (1302-1380)

 

 * حاج ابراهیم فروغی فرزند محمد تقی (1290 1382)

 

*حاج سید حسن بابایی فرزند سید قاسم (1295 1383)

 

 * حاج ماشاءالله پنبه زن فرزند خداداد (1303 1388)

 

* حاج محمد کریمی فرزند حسین (..._...)

 

 *حاج رمضان کمره ای فرزند عبدالرحمن (1330 _ ...)

 

* حاج غلام محمد پنبه زن (نیک پیام) فرزند ماشاءالله (1331_...)

 

 *حاج محمدرضا بحرینی فرزند حسین (1336_...)

 

 *كاظم كاظمي فرزند حسن

 

* حسن صادقی فرزند علی محمد(1358_...)

 

 

در تاریخ سی تیر ماه هزار و سیصد و هفتاد روز دوشنبه اتفاق نادر ، استثنایی و ناگواری رخ داد و نزدیکی های ظهر عاشورا درست در زمانی که عزاداران حسین گویان نخل را حمل می کردند تعادل هدایت کننده حاج نصرالله رحمانی فرزند علی اکبر به هم خورده و از نخل به پایین سقوط می کند. ایشان را پس از معاینات اولیه به قصد بهبودی از نراق به تهران منتقل می کنند ولی در اثر شدت ضربه بین راه فوت می نماید. جنازه این مخلص خدا و عاشق ائمه معصومین پس از تشیع باشکوه در قبرستان وادی السلام  نراق خاکسپاری گردید.

 

 

 

نخل گردانی نراق

 

 

ادامه دارد ...

 

گردآورنده : محمد عضائی و حسین عضائی

 

انتهای پیام/